چه نقايصى را در كتاب نگاشته شده در مورد قيام امام حسين مشاهده كرديد كه شما را واداشت تا اين كتاب را بنويسيد؟

بين روايت‏گرى و گزارش‏گرى با تاريخ تحليلى تفاوت زيادى وجود دارد.من از سن ده سالگى سروكارم با تاريخ بوده است.آن وقت كتاب‏هاى تاريخى در دست‏رس ما، كتاب‏هاى مرحوم سپهر (ناسخ التواريخ) بودند.وى تاريخ ابتداى خلقت آدم تا زمان امام باقرعليه‏السلام را نوشته بود.نوشتن يك چنين كتاب تاريخى‏اى نمى‏تواند كار يك نفر باشد و پرداختن به آن، مستلزم اين است كه ما خيلى سطحى از مسائل تاريخى عبور كنيم.منبع ديگر ما در زمينه تاريخ، مطالبى بود كه مرحوم علامه مجلسى به آن اشاره كرده بود و بعد با ديدن كتاب‏هاى تاريخ تشيع، خيلى به اين بخش از تاريخ علاقه‏مند شدم و تصميم گرفتم اين رشته را ادامه دهم.در سالهاى 50تا51 ش.سؤالاتى را در مورد قيام امام حسين‏عليه‏السلام مطرح كردم كه پاسخ آنها در ستونى در روزنامه اطلاعات منتشر شد.سؤالاتى از اين قبيل كه چرا امام حسين‏عليه‏السلام را كشتند و بعد پاسخ تحليلى آن را از زبان امام حسين‏عليه‏السلام مى‏دادم.اعتقاد من در آن موقع اين بود كه به اين كتاب‏هاى مقتل نمى‏شود زياد اعتماد كرد و همان طور كه قبلاً هم اشاره كردم، به تاريخ با دو ديدگاه مختلف مى‏توان نگريست: يك وقت آدم مى‏خواهد حادثه‏اى را بداند و يك وقت مى‏خواهد بفهمد كه چرا اين حادثه به اين شكل خاص و در اين زمان خاص و...اتفاق افتاده است.هدف من از ورود به عرصه تاريخ‏نگارى، پيدا كردن علت وقوع حادثه بوده است و نه گزارش خود حادثه.خيلى‏ها واقعه كربلا را در قالب كتاب نوشته‏اند؛ ولى اينها همه گزارش حوادث است و در مورد اين كه چرا براى امام حسين‏عليه‏السلام اين اتفاقات افتاد، چرا سياست‏مداران كوفه، مكه و مدينه نرفتند تا يزيد را از اين كارها باز دارند؟ و چرا آنها تلاش نكردند تا بين امام حسين‏عليه‏السلام و يزيد، صلح برقرار كنند، مطلبى نيامده است.به نظر من مردم عصر امام حسين‏عليه‏السلام مردم صدر اسلام نبودند.مردم پس از فوت پيامبر به خصوص پس از دوره عثمان كه سخت‏گيرى‏هاى عمر تمام شد، به كلى تغيير موضع دادند و اصلاً وضع اجتماع به طور كامل تغيير كرد.

اين كار را چگونه به انجام رسانديد؟

من با در نظر گرفتن گذشته بحث، از بعثت رسول اكرم صلى الله عليه وآله و ايمان آوردن ضعيفان و مخالفت اغنيا و مخصوصاً خانواده ابوسفيان، كار را شروع كردم.ابوسفيان و بنى اميه كه تمام بلاها از طريق آنها بر سر مسلمان‏ها وارد شد، به نظر من از همان ابتدا، اسلام آوردنشان برمبناى دروغ و نفاق بود.اين عده تا وقتى كه مكه سقوط نكرد، مسلمان نشدند و پس از آن كه ديدند ديگر راهى ندارند و بايد تسليم بشوند، اسلام را به ظاهر قبول كردند؛ ولى اين طيف تا آخر عمر هم ايمان نياوردند و حوادث اجتماعى را به گونه‏اى پيش بردند كه حادثه عاشورا اتفاق افتاد.عده‏اى هم بودند كه واقعاً مسلمان و معتقد بودند و اينها همان‏هايى بودند كه رفتند و شهيد شدند.يك عده‏اى هم ايمان داشتند؛ ولى به دلايل مختلف در زمان دعوت امام حسين‏عليه‏السلام ايشان را همراهى نكردند و پس از اين كه متوجه كار زشت خود شدند، بر عليه رژيم يزيد قيام كردند.در اين كتاب من به طور تحليلى با استناد به شرايط اجتماعى اعراب - در آن مقطع زمانى - سعى كرده‏ام چراهايى را كه در مورد قيام امام‏حسين‏عليه‏السلام و نحوه برخورد گروه‏هاى مختلف با ايشان وجود دارد، براى خودم جواب دهم و پس از اين كه پاسخ‏ها براى خودم قانع كننده شد، كتاب را منتشر كردم.

براى اين كه مطالعات ما درباره تاريخ عاشورا و قيا م امام حسين‏عليه‏السلام مطالعه صرف تاريخى نباشد و بتوانيم آن را مصداقى براى علم نافع برشماريم، چه روى‏كردى را بايد نسبت به اين امر دنبال كنيم و قيام امام حسين‏عليه‏السلام و تاريخ عاشورا براى ما چه راهنمايى مى‏تواند داشته باشد؟

اكنون كه حكومتى مقابل حكومت اسلامى نيست و شرايط به گونه‏اى نمى‏باشد كه بخواهيم يك تطابق كامل با واقعه عاشورا را برقرار سازيم.

نه بحث من چيزديگرى است؛ بحث گسست نسلى، بحثى است كه شما در كتابتان به آن اشاره كرده‏ايد.به هر حال پس از گذشت يك نسل، مردمى كه از جان و مال خود در راه اسلام گذشته بودن، به اسم اسلام، نوه پيامبر خودشان را به آن طرز فجيع به شهادت مى‏رسانند.اين امر نشان مى‏دهد كه در آن مقطع زمانى يك گسست نسلى اتفاق افتاده است.شايد جمع كثيرى از كسانى كه در آن زمان در مقابل امام حسين‏عليه‏السلام ايستاده بودند، با بينش‏هاى صدر اسلام آشنا نبودند و نمى‏دانستند كه هدف حكومت اسلامى چه بوده است؛ اگر بخواهيم در زمان خود با يك گسست نسلى مواجه نشويم، از تاريخ عاشورا چه درس‏هايى مى‏توانيم بگيريم؟

براى اين كه چنين اتفاقى نيفتد، همه ما بايد سعى كنيم كه مردم را با عمل راست و درست خودمان به دين و معارف دينى معتقد كنيم.اگر شما بتوانيد با علمتان يك نفر را راهنما باشيد، ثواب آن صد برابر يك شعر و يك كتاب تاريخ و هزار چيز ديگر است.اگر ما به گفته‏هايمان عمل نكنيم، بايد مطمئن باشيم كه تأثير ندارد.من نمى‏توانم بگويم آقا به مال مردم تعرض نكن؛ ولى خودم تعرض كنم.

اگر در مورد اين نسل كه عده‏اى روى آن انگشت مى‏گذارند و مى‏گويند كه اينها از اسلام برگشته‏اند تحقيق كنيم، مى‏فهميم كه علت اصلى آن، عدم معرفى درست اسلام به آنها بوده است.

درس ديگرى كه از قيام امام حسين‏عليه‏السلام و واقعه عاشورا مى‏توان گرفت، آن است كه هر وقت بدعتى در دين به وجود آمد، بايد به طريق مناسبى مقابل آن ايستاد.

چه مسائلی باعث شد که گروه های مختلف در برخورد قيام امام حسين‏عليه‏السلام تصمیم متفاوتی بگیرند؟

در زمان پيغمبر و حتى تا زمان عمر، مال و ثروت و جاه و مقام، به طور جدى وارد حوزه مسلمانان نشده بود؛ ولى در زمان عثمان هر دوى اينها آمد.آدم بايد خيلى قوى و خود ساخته باشد تا بتواند در مقابل وسوسه‏هاى اين دو بايستد.پسر سعدابى‏وقاص شمشير زن بزرگ عصر پيغمبر، وقتى در قبل جنگ با پسر رسول خداصلى‏اللَّه عليه‏وآله فرماندارى رى به او پيشنهاد شد، با خود گفت: مى‏گويند قيامت حق است؛ اما آرزوى من حكومت رى است و اين پيشناهد نقدى است.اگر قيامت هم حق باشد، پس از چندى توبه مى‏كنم و....با مطالعه اين مطالب تاريخى به اين نتيجه مى‏رسيم كه واقعاً خيلى قدرت مى‏خواهد كه كسى اسير اين وسوسه‏ها نشود.پس بايد علاوه بر اين كه به خودسازى مى‏پردازيم، دعا كنيم كه خدا ما را در اين قبيل امتحانات سخت قرار ندهد.

اگر بخواهيد شخصيت‌ها و چهره‌هايي که شخصيت شما را شکل داده اند، به درصد نام ببريد، اين صد در صد چگونه تقسيم مي شود؟

برايم سخت است به درصد بگويم ولي در دوران کودکي و نوجواني شخصيت اثر گذار براي من در درجه‌ي اول امام سيد موسي صدر بود که اميدواريم خدا ايشان را به سلامت برگرداند.

حوالي دهه‌ي شصت و هفتاد ميلادي او شخصيت مرکزي لبنان بود و تاثير گسترده اي داشت. من و خانواده و مخيطي که در آن زندگي مي کرديم، براي امام موسي صدر ارزش بسياري قائل بوديم و دوستش داشتيم و اين علاقه، علاقه اي عاطفي بود.

... در مرحله‌ي دوم، زماني که من دانش آموز راهنمايي بودم، در منطقه‌ي سن فيل در شرق بيروت زندگي ميکرديم. در همسايگي اين منطقه، محله‌ي نبع قرار داشت و آن جاي يک مرکز اسلامي بود که حضرت آيت الله سيد محمد حسين فضل الله نماز جماعت را اقامه ميکردند. در فاصله‌ي دوازده تا پانزده سالگي يعني حدود 3 سال هر روز در نماز جماعت و سخنراني هاي ايشان شرکت ميکردم.

... در سال 1975 ما بيروت را ترک وبه روستايمان بازوريه در جنوب لبنان برگشتيم که در کنار شهر صور قرار دارد. من از روستايمان به صور مي رفتم و مخصوصا روزهاي جمعه براي شرکت در نماز جمعه، در آن جا با سيد محمد غروي آشنا شدم و آقاي غروي علي رغم سن و سال کم من خيلي با محبت و لطف با من برخورد مي کردند. در نتيجه‌ي اين آشنايي به زيارت نجف اشرف و تحصيل در حوزه‌ي علميه‌ي آن جا علاقه مند شدم.

در پانزدهم کانون الاول 1976 به نجف رفتم. سيد محمد غروي براي معرفي من به سه تن از علماي بزرگ نجف نامه نوشت، يک نامه‌ي مهم به شهيد آيت الله سيد محمد باقر صدر و دو نامه‌ي ديگر خطاب به شهيد سيد محمد باقر حکيم و حضرت آيت الله سيد محمود هاشمي شاهرودي.

... فرداي روزي که به نجف رسيدم رفتم سراغ دوستم شهيد شيخ علي کريم که از لبنان مي شناختمش. گفتگ کسي را معرفي کن که پيش آقاي سيد محمد باقر صدر ببردم. گفت يک نفر هست که مي تواند اين کار را بکند و قراري گذاشتيم. شهيد سيد عباس موسوي [دبير کل سابق حزب الله لبنان] بود. من با شهيد سيد عباس آن جا آشنا شدم.

با هم رفتيم منزل شهيد سيد محمد باقر صدر تعجب کردم وقتي ديدم براي ديدن ايشان نيازي به وقت گرفتن نيست. اجازه خواستيم و رفتيم خدمتشان ايشان را خصوصي ملاقات کرديم. من نامه‌ي آقاي غروي را به شان تقديم کردم. ايشان با اين که من شانزده سال بيشتر نداشتم، نامه را با توجه و عنايت مطالعه کردند.

حدود نيم ساعت با من حرف زدند. از اوضاع لبنان و جنوب لبنبن و امام موسي صدر و بعضي علما پرسيدند و از پاسخ هاي من خيلي راضي و خوشحال بودند. بعد مرا به شهيد سيد عباس موسوي سپردند. يادم هست که در پايان جلسه از من پرسيدند «پول داري؟» گفتم: «مقداري داشته ام و تمام شده است.»ايشان مبلغي پول به آقاي سيد عباس دادند و گفتند «با اين پول عمامه و عبا و لباس و کتاب بخر و يک اتاق برايش جور کن و خودت به امورش رسيدگي کن »

... من از شهيد صدر خيلي تاثير گرفتم. به ايشان خيلي علاقه داشتم. فقط نه از جهت علمي و فکري مسائلي که براي ايشان جاي گاه بسيار والايي مي ساخت، بل که در آن سن جواني تواضع ايشان خيلي بر من تاثيرگذار بود. يک مرجع بزرگ نجف با جواني روبه رو شده بود که از لبنان آمده هنوز طلبه هم نشده و ميخواهد تازه طلبه شود، ولي به او وقت مي دهد و با حوصله به جزئيات وضع زندگي و تحصيلش توجه مي کند. اين برايم خيلي مهم بود.

... بعد از اين که به لبنان برگشتيم و انقلاب اسلامي در ايران اوج گرفت، امام خميني ره از نجف به فرانسه رفتند، همان زمان با ايشان هم آشنا شديم.

چيزي که موضوع را بيشتر تقويت کرد،اين بود که مرجع تقليد ما که از او تبعيت مي کرديم و شخصيتي که بيش از همه به او دل بسته بوديم، يعني شهيد سيد محمد باقر صدر در همان روزهاي آغاز انقلاب بيانيه اي صادر کردند و با لحني صريح امام را تاييد نمودند و آن جمله‌ي معروف را گفتند که « در خميني ذوب شويد، همان طور که او در اسلام ذوب شده است » هم امام به حق شايسته‌ي اين مقام و موقعيت بود و هم استاد و مرجع ما به اين موضوع تاکيد کرده بود، بنابراين از آن به بعد شخصيت محوري در زندگي من و فکر مي کنم ميليون ها نفر ديگر مثل من شخصيت امام خميني ره بود.

بعد از آن در جريان ارتباط با مسئولين جمهوري اسلامي ايران و خصوصا بعد از شکل گيري حزب الله، مرحله‌ي جديدي شروع شد ؛ حوالي سال 1988 آشنايي با آيت الله خامنه اي همين زمان اتفاق افتاد. اوايل دوران رياست جمهوري ايشان بود. از همان آغاز ارتباط و اشنايي، توجه و لطف ايشان به ما و مجموعه‌ي طلاب و علماي مجاهد با عث شد تا از شخصيتشان تاثير زيادي بگيريم. اين ارتباط بعد از رحلت امام و به عهده گرفتن رهبري انقلا توسط ايشان قوي تر شد. شخصيت هاي اصلي محوري اي که من به شدت در زندگي از آنها متاثر بودم و تا همين حالا در زندگي من نقش اساسي داشته‌اند، همين‌ها بودند.

گاهي در سخن راني هايتان ادبيات و زبان شما خيلي شاعرانه مي شود.... آيا شما کتاب هاي ادبي و شعر زياد مي خوانيد ؟

 راستش من شعر و ادبيات را دوست دارم، ولي متاسفانه سال‌هاست امکان خواندن شعر و مطالعه‌ي مجموعه‌ي آثار ادبي را پيدا نکرده ام.

پس اين شور و حماسه‌ي عجيب و لحن نثر آهنگين که در سخن‌راني‌هاست از کجا مي‌آيد ؟ اگر کسي از نزديک تواضع و روحيه عاطفي و آرام شما را ديده باشد، باور نمي‌کند اين کسي که دارد اين طور با شور و حرارت مي خورشد، شما باشيد. آيا رمز و رازي هست که کسي نمي داند ؟

 نه، سر خاصي در کار نيست ولي من معتقدم بايد سخن گفتن ما براي خداي متعال باشد که البته اين حالت شخصي نيست. يک مساله‌ي عمومي است. هر کسي براي خدا حرف بزند و انشاء الله براي جلب توجه و تحسين و خوش آيند ديگران و خود نمائي و... نباشد و عمل، يک عمل خالص براي خدا باشد. با توکل به خدا باشد و از خدا کمک و ياري خواسته باشد که خدايا به من کمک کن که حق را بر زبان آورم و مساله را به خوبي به مردم منتقل کنم و « ما توفيقي الا بالله عليه توکلت و اليه انيب» در اين موقعيت بر اساس وعده الهي و بر اساس تجربه، خداوند متعال انسان را ياري مي کند.

من اين موضوع را با بسياري از برادران که حالت هاي مشابه داشته اند مطرح کرده ام. بسياري از افکار و مسائلي که گاهي در هنگام سخن راني بر زبان مي آيد، ممکن است قبلا آماده نشده باشد و روي کاغذ نيامده باشد.

انسان احساس ميکند موضوعات جديدي به نظرش مي رسد و گاهي حتي ادبيات مورد استفاده هم پيش بيني شده نيست. مثلا من يادم هست براي سخنراني آزاد سازي جنوب در سال 2000 به بنت جبيل رفتم و صحبت کردم و اگر خدا قبول کند معتقدم در آن چه گفتم اخلاص داشتم و دلم ميخواست حق بعضي بزرگان را نسبت به مقاومت ادا کنم. چند روز بعد يکي از دوستان آمد و گفت: «يک معلم در قلان دبيرستان بخشي از سخن راني تو را انتخاب کرده و به دانش آموزان داده تا آن را از جهت بلاغت تشريح کنند و استعاره و تشبيه و جناس و امثال اين ها را بيابند» من به او گفم: « اما من يک سخن راني کالما عمومي و مردمي کردم. متن آن متن ادبي نبوده. » گفت «اين متن سخن راني شماست، نگاه کنيد !» موقعي که من متن را خواندم، تعجب کردم و گفتم: « اين ها را من نگفته ام ! اصلا يادم نيست من با اين زبان ادبي و دقيق صحبت کرده باشم.» ولي همين طور بود. اين جا حرف از سر خاصي نيست. من در خن راني، در موضع گيري سياسي و در هر چيزي وظيفه اي شرعي ام را انجام مي دهم. اين چيزي است که از امام خميني ره ياد گرفته ايم و مقام معظم رهبري هم در ديدارها و رهنمودها، هميشه بر اين موضوع تاکيد داشته اند. وقتي وظيفه‌ي شرعي ام را به خاطر خدا و در محضر خدا و در راه خداوند انجام بدهم و اخلاص و صداقت داشته باشم و از خداوند متعال کمک بخواهم [خداوند قطعا ياري خواهد کرد] کمک خدا فقط مال جنگ نيست. در هر چيزي کمک از خداست به خاطر اين که انسان به خودي خود عجز محض و فقرمحض است و غني مطلق و قادر مطلق خداي متعال است. پس موقعي که شما از خدا کمک بخواهيد و يقين داشته باشيد که خدا کمک مي کند و توفيق ميدهد، اين موضوع را خواهيد ديد. در جنگ اين حقيقت را لمس مي کنيد در سخن راني لمس ميکنيد. در اتخاذ موضع سياسي هم اين حقيقت را لمس مي کنيد.

بعد از [اين که در حزب الله تازه تاسيس فعاليت خود را شروع کرديد (يعني قبل از شهادت سيد عباس موسوي دبيرکل حزب الله)] ديگر درس را کلا رها کرديد ؟

 علي رغم مسئوليت هايي که در حزب بر عهده داشتم و تقريبا تمام وقتم را مي گرفت، تصميم گرفتم درسم را ادامه بدهم هر چند که در پي اشغال گسترده و هجوم سراسري اسرائيل ناچار شدم درسم را موقتا کنار بگذارم، ولي هفت سال بعد در سال 1989 شرايط دوباره براي ادامه‌ي تحصيل مناسب شد و از اين رو با موافقت حزب براي پايان تحصيلاتم به قم رفتم و به طور طبيعي حتي در آن شرايط هم شايعه پردازان دست از کار نکشيدند و [طبق معمول حرف هاي نادرستي نقل مي کردن] و مي گفتند آقاي نصر الله به خاطر اختلاف و درگيري با مديران حزب از لبنان رفته است.

چه شد که دوباره از قم به لبنان برگشتيد ؟

در پي اوج گرفتن اختلافات با جنبش امل و وقوع درگيريهاي مسلحانه در منطقه‌ي بقاع احساس کردم واجب است به لبنان برگردم و به طور طبيعي نظر دوستان حزب الله هم همين بود و براي همين باز هم نتوانستم از فرصت بهره بگيرم و درس ها را تا آن حدي که دلم مي خواست ادامه دهم و حالا علاقه‌ي اصلي من اين است که برادران بارم را قدري سبک کنند و مرا از سمت دبير کلي معاف بدارند تا بتوانم به حوزه‌ي علميه برگردم و مطالعات و پژوهشهايم را دنبال کنم.

 گويي شما پرهيز داريد از اين که در مورد فرزندتان از موضع يک پدر سخن بگوييد و سعي مي کنيد از او حداکثر در کنار بقيه شهدا ياد کنيد. آيا اين موضوع به خاطر مسئوليت تشکيلاتي شما يا ملاحظات سياسي است ؟

 بالاخره شما پدر هستيد و در عکس هايي که موقع خداحافظي او با شما قبل از عزيمت گرفته شده اين رابطه‌ي لطيف و احساس انس کاملا مشهود است ؛ گرچه او در وصيت نامه‌ي خود باز هم از شما قبل ار رابطه‌ي پدري به عنوان نائب ولي امر و رهبر ديني ياد ميکند ولي به هر حال شما زماني با او خداحافظي کرديد و با اختيار و انتخاب او را روانه‌ي جبههه کرديد يا به تعبير خودتان راه را برايش باز گذاشتيد. درحالي که در همه‌ي جريان هاي سياسي و طايفه اي لبنان پسرها و مخصوصا پسران ارش جاي پدران را مي‌گيرند، ولي فرزند شما شهيد شده است.

 حساسيت و ملاحظات مختلفي وجود دارد... خبر شهادت سيد هادي و سه نفر از دوستانش روز جمعه رسيد. روز بعدش يک همايش بزرگ در پشتيباني از مقاومت داشتيم و در برنامه چنين پيش بيني شده بود که در آغاز برنامه به مناسبتي ذکر مصيبت حضرت سيد الشهداء و عزاداري باشد.

زماني که خبر شهادت سيد هادي اعلام شد، من سعي کردم بخش عزاداري از برنامه حذف شود تا مبادا بعضي فکر کنند اين بخش اختصاص براي سيد هادي و دوستانش اضافه شده. [چون فکر مي کردم در آن شرايط] اين شيوه‌ي مناسبي براي استقبال از شهدا نيست، براي شهيد نبايد گريه و زاري کرد، بل که شهيد الگو و نمونه و منبع عزت و سربلندي است[و شايد کساني که با اين فرهنگ آشنا نباشند گمان کنند گريه هاي ما از موضع ضع است.] به هر حال من بايد بعد از ذکر مصيبت سخن راني مي کردم. وقتي بالا رفتم يک باره ده ها دوربين تلويزيوني با لامپ هاي بزرگ و نورهاي قوي روبه رويم قرار گرفت. حرارت بيش از حد تحمل بود. مخصوصا با توجه به اين که اين پروژوکتورها حرارت زيادي دارند و جلوي ديد را هم مي گيرند و اين مشکل در مورد کسي که مثل من عينک داشته باشد شديدتر است.

سخنراني را آغاز کردم و طبق معمول صحبت کردم، اما در يک لحظه احساس کردم ديگر هيچ چيزي را نمي بينم چون عرق از صورتم سرازير بود و شيشه‌ي عينک را گرفته بود. خواستم دست دراز کنم و از جعبه دستمال کاغذي روي ميز جلويم دستمال بردارم و عرق را پاک کنم – لا اقل از شيشه‌ي عينک – ولي دستم پيش نرفت، چون فکر کردم در ميان اين دوربين هايي که در حال فيلم برداري هستند حتما بعضي ها فيلم را در اختيار شبکه هاي مختلف از جمله شبکه هاي تلويزيوني اسرائيل قرار مي دهند و در اين صورت همه تصور ميکنند من دارم اشکم را پاک ميکنم نه عرق را و [از اين صحنه سوء استفاده تبليغاتي زيادي خواهد شد]. ترجيح دادم حتي اگر در قطرات عرق غرق شوم، تصوير يک پدر دردمند از کشته شدن فرزند را در اختيار دشمن نگذارم که پشت تريبون در حال گريه است، در حالي که ديگران را به شهادت و جهاد دعوت مي کند. من کسي نيستم مگر يکي از شمار فراوان خانواده هاي شهدا... الان بسياري از فرماندهان و رهبران حزب الله بچه هايشان در جبهه هستند ولي شهيد نشده اند، بعضي از مسئولان حزب الله هم خودشان در جبهه بوده اند و هستند و هم فرزندانشان. ترکيب حزب الله اين طوري است ولي شهادت سيد هادي به خاطر اين که در تشکيلات بالاترين مسئوليت با دبير کل است و او بايد امضاي نهايي را بکن [متفاوت تر بود] اين وضع حزب الله است. اين مقاومت و فرهنگ مقاومت است. فرهنگ مقاومت اين است که فرزندان رهبران و روساي حزب الله هم به جبهه مي روند و من و مادر و خانواده و نزديکان اين شهيد هم مثل همه‌ي خانواده هاي شهدا اين را به حساب خدا مي‌گذاريم و به آن افتخار مي کنيم و آن را مايه‌ي عزت خودمان مي‌دانيم.

ـ کتابی هم درباره این شهید بزرگ با عنوان «کامبوزیا دانشمندی ناشناخته»، به قلم محمود رفعت به چاپ رسیده است.